ଆପଣ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବେ । କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି, ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ତ୍ରିକୁଟ ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ସହ କେଉଁ ପୌରାଣିକ କଥା ଜଡ଼ିତ ରହିଛି । ଶେଷରେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କୁ ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡି ରୂପରେ କାହିଁକି ପୂଜା କରାଯାଏ ଏବଂ ଭୈରବନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିନା ମାତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଅଧୂରା କାହିଁକି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ? ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୌରାଣିକ କଥା ବିଷୟରେ ।
ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀ ମହାକାଳୀ, ମହାସରସ୍ୱତୀ ଏବଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସମ୍ମିଳିତ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ । ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀରର କଟରାରେ ଥିବା ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ଭବନରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ତିନୋଟି ପ୍ରାକୃତିକ ପିଣ୍ଡି ରୂପରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହି ତିନୋଟି ପିଣ୍ଡିକୁ ମହାକାଳୀ, ମହାସରସ୍ୱତୀ ଏବଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ । ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିର ସମ୍ମିଳିତ ସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ହିଁ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମାତାଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ଧାମ ସହ ଅନେକ ପୌରାଣିକ କଥା ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର ଏବଂ ଭୈରବନାଥଙ୍କ କାହାଣୀ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ ।
ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର କଟରା ନିକଟସ୍ଥ ହଂସଲି ଗାଁରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଓ ସରଳ ସ୍ୱଭାବର ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ । ତାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ, ଯାହାକୁ ନେଇ ସେ ପ୍ରାୟତଃ ଦୁଃଖିତ ରହୁଥିଲେ । ଥରେ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର ଗାଁର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭଣ୍ଡାରା ଆୟୋଜନ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ଗାଁର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ । କିନ୍ତୁ ଯେତିକି ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଡ଼ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଏତେ ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରିବା କଷ୍ଟକର ଲାଗୁଥିଲା । ଭଣ୍ଡାରାର ଗୋଟିଏ ରାତି ପୂର୍ବରୁ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ସାରା ରାତି ଶୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରଦିନ ସେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଘରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରିବାକୁ ବସିଲେ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଗାଁର ଲୋକମାନେ ଭଣ୍ଡାରରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ହେବ, ସେନେଇ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଗଲେ । ଠିକ୍ ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ତେଜସ୍ୱୀ କନ୍ୟା ଦେଖାଦେଲେ । ତାଙ୍କ ନାମ ବୈଷ୍ଣବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେ ଭଣ୍ଡାରର ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିଜେ ସମ୍ଭାଳି ନେଲେ ଏବଂ ଦେଖୁ ଦେଖୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରିଦେଲେ । ଗାଁର ଲୋକମାନେ ସେହି କନ୍ୟାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । କିନ୍ତୁ ଭଣ୍ଡାରା ଶେଷ ହେବା ପରେ ସେହି କନ୍ୟା ହଠାତ୍ ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ।
ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଦିନେ ସେହି କନ୍ୟା ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆସିଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ବିଷୟରେ କହିବା ସହ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶୀର୍ବାଦ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ । ଏହାପରେ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ଭଣ୍ଡାରକୁ ଆସିଥିବା ସେହି କନ୍ୟା କୌଣସି ସାଧାରଣ ଝିଅ ନଥିଲେ ବରଂ ସେ ସ୍ୱୟଂ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀ ଥିଲେ । ବିଶ୍ବାସ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହାପରେ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧର ସେହି ପବିତ୍ର ଗୁମ୍ଫାର ସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ । ସେବେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ଦର୍ଶନର ପରମ୍ପରା ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଆସିଛି । ତେବେ ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀ ଓ ଭୈରବନାଥ ଏବଂ ବାଣଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାଣୀ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।
ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ଭଣ୍ଡାରରେ ଗୁରୁ ଗୋରଖନାଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭୈରବନାଥ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ବୈଷ୍ଣବୀ ଯେତେବେଳେ ଭୈରବନାଥଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆମିଷ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ କହିଥିଲେ । ବୈଷ୍ଣବୀ ନମ୍ରତାର ସହ କହିଥିଲେ ଯେ, ଏହା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରର ଭଣ୍ଡାର, ତେଣୁ ଏଠାରେ କେବଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ନିରାମିଷ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିବ । କିନ୍ତୁ ଭୈରବନାଥ ନିଜ ଜିଦ୍ରେ ଅଟଳ ରହିଲେ । ସେ ବୈଷ୍ଣବୀଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଏହାପରେ ବୈଷ୍ଣବୀ ସେଠାରୁ ବାହାରି ତ୍ରିକୁଟ ପର୍ବତ ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଗଲେ । ଭୈରବନାଥ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିଛା କରି ତ୍ରିକୁଟ ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ । ତ୍ରିକୁଟ ପର୍ବତ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ହନୁମାନଜୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ । ରାସ୍ତାରେ ହନୁମାନଜୀଙ୍କୁ ଶୋଷ ଲାଗିଲା । ସେତେବେଳେ ମାତା ନିଜ ଧନୁରୁ ଭୂମି ଉପରେ ଏକ ବାଣ ଛାଡ଼ିଥିଲେ । ଫଳରେ ସେଠାରୁ ଏକ ଜଳଧାରା ବାହାରିଥିଲା । ମାତା ଏହି ଜଳଧାରାରେ ନିଜ କେଶ ଧୋଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବାଣଗଙ୍ଗା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନ୍ୟତା ରହିଛି ଯେ ବାଣଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ଯାତ୍ରାର ପବିତ୍ରତା ବଢ଼ିଥାଏ ।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଜଣେ ସାଧୁ ଭୈରବନାଥଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ଯେଉଁ କନ୍ୟାଙ୍କର ସେ ପିଛା କରୁଛନ୍ତି, ସେ କୌଣସି ସାଧାରଣ ବାଳିକା ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ସ୍ୱୟଂ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ । କିନ୍ତୁ ଭୈରବନାଥ ସାଧୁଙ୍କ କଥା ମାନିନଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ହନୁମାନଜୀ ଓ ଭୈରବନାଥଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଲା, ସେତେବେଳେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ ବାହାରକୁ ଆସି ଭୈରବନାଥଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ କୁହାଯାଏ, ଭୈରବନାଥଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଯାଇ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେହି ସ୍ଥାନ ଆଜି ଭୈରବ ଘାଟି ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ହିଁ ଭୈରବନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଭୈରବନାଥଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଭୁଲ୍ର ଅନୁଭବ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କୁ କ୍ଷମା ମାଗିଥିଲେ। ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ମାତା ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିବା ସହ ବରଦାନ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ମାତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିବେ, ସେ ଭୈରବନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନକରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରାଯିବ ନାହିଁ । ଏହି ମାନ୍ୟତା କାରଣରୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ଭବନରେ ଦର୍ଶନ କରିବା ପରେ ଭୈରବନାଥ ମନ୍ଦିରକୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବେ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଗୋଟିଏ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ସହ ବାଣଗଙ୍ଗା, ଅର୍ଧକୁମାରୀ, ଭବନ ଏବଂ ଭୈରବ ଘାଟି ଭଳି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି । ଏହି କାରଣରୁ ମାତା ବୈଷ୍ଣୋ ଦେବୀଙ୍କ ଯାତ୍ରା କୋଟି କୋଟି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପାଇଁ ଆସ୍ଥା, ଭକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥାଏ ।
