ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ପ୍ରଥମେ ମୃତଦେହକୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ । ଏହାପରେ ନୂଆ କିମ୍ବା ସଫା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ମୃତଦେହକୁ କୋକେଇରେ ଶୁଆଇ ଦିଆଯାଏ । ଏହାପରେ ମୃତଦେହକୁ ଭଲ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ଚାରି କିମ୍ବା ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ କାନ୍ଧରେ ବୋହି ଶ୍ମଶାନକୁ ନେଇଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ କେବେ ଭାବିଛନ୍ତି କି, ମୃତଦେହକୁ କାହିଁକି ବନ୍ଧାଯାଏ? ଏହା କେବଳ କୋକେଇରୁ ମୃତଦେହ ଖସି ନପଡ଼ିବା ପାଇଁ ନା ଏହା ପଛରେ ରହିଛି କିଛି ଧାର୍ମିକ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କାରଣ? ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଏହି ପରମ୍ପରା ପଛର ରହସ୍ୟ ।
ମୃତଦେହକୁ କାହିଁକି ବନ୍ଧାଯାଏ:
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶରୀରର ମାଂସପେଶୀ ଓ ଗଣ୍ଠିଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଉ ଜୀବିତ ମଣିଷଙ୍କ ଭଳି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ମୃତଦେହକୁ କୋକେଇ ଉପରେ ରଖିବା ସମୟରେ ଏହାକୁ ସ୍ଥିର ରଖିବା ଜରୁରୀ ହୋଇଥାଏ । ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଏକାଧିକ ଲୋକ କୋକେଇକୁ କାନ୍ଧରେ ନେଇ ଚାଲିଥାନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ରାସ୍ତାରେ ମୃତଦେହ ହଲିବା କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଥାଏ । ତେଣୁ ମୃତଦେହକୁ ଦଉଡ଼ି କିମ୍ବା କପଡ଼ା ସାହାଯ୍ୟରେ କୋକେଇ ସହ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତଦେହକୁ ବାନ୍ଧିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସ୍ଥିର ରଖିବା । ଏହା ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଆବଶ୍ୟକତା । ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ଶରୀର ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଅବିନଶ୍ୱର । ଶରୀରର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥାଏ, ହେଲେ ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା ଜାରି ରହିଥାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଏହି ଦର୍ଶନ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାରର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମୃତ ଶରୀର ପ୍ରତି ଥିବା ମୋହରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୂରେଇ ଯିବାର ଏକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ତେବେ ମୃତଦେହକୁ ବାନ୍ଧିବା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଶରୀର ଭିତରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ରହିଯାଏ କିମ୍ବା ତା’ର ଆଗାମୀ ଯାତ୍ରା ଅଟକିଯାଏ, ଏଭଳି ଧାରଣାକୁ କୌଣସି ପ୍ରମାଣିତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । କାରଣ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନରେ ବନ୍ଧନ ଶରୀରର, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଏ । ମୃତଦେହକୁ ଚାରି ଜଣ କାନ୍ଧ ଦେବା ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଧାରଣା ରହିଛି । ତେବେ ଚାରି ଜଣ କାନ୍ଧ ଦେବା କୌଣସି ସାର୍ବଜନୀନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମ ନୁହେଁ । ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଅନ୍ତିମ ଯାତ୍ରାର ପରମ୍ପରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ବ୍ୟବହାରିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କୋକେଇର ଚାରି କୋଣରେ ଜଣେ ଲେଖାଏଁ ରହିଲେ ଏହାର ଓଜନକୁ ସହଜରେ ସମ୍ଭାଳି ହୁଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ମୃତଦେହକୁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଶ୍ମଶାନକୁ ନେବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ ।
ଏହା ସହ ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି । ଜୀବନରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଧନୀ ହୁଅନ୍ତୁ ନା କାହିଁକି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କାନ୍ଧର ସାହାରା ନେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ମଣିଷ ସମାନ ବୋଲି ବୁଝାଉଥିବା ଏକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ତେବେ ଏହାକୁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୃତଦେହକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଘରେ ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ଏହା ପଛରେ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ସହ କିଛି ବ୍ୟବହାରିକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
