ରାମାୟଣ କଥା ଅନୁସାରେ ଲଙ୍କା ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ହାତରେ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପରିବାର, ପତ୍ନୀ ମନ୍ଦୋଦରୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଣୀମାନେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ରାବଣଙ୍କ ସାନ ଭାଇ ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ । ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡରେ, ରାବଣର ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ, ଏବେ ସେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ । କିନ୍ତୁ ବିଭୀଷଣ ପ୍ରଥମେ ଏହା କରିବାକୁ ମନା କରିଥିଲେ । ତା’ପରେ କାହାଣୀରେ ରାବଣର ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କିପରି କରାଯାଇଥିଲା ତାହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଅନୁସାରେ, ସେହି ସମୟରେ ବିଭୀଷଣ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ, ରାବଣ ଧର୍ମର ପାଳନ କରିନଥିଲେ । ସେ ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ । ବିଭୀଷଣ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ, ରାବଣ ନିଜ ଭାଇ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ । ତେଣୁ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବା ନେଇ ତାଙ୍କ ମନରେ ଦ୍ୱିଧା ଥିଲା । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମନା କେବଳ ତାଙ୍କ ଭାଇ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଯୋଗୁଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ନ ଥିଲେ ଯେ ରାବଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦାହ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କି ନାହିଁ ।
ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ, ରାବଣ ଜୀବନରେ ଯେତେ ଭୁଲ୍ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଗ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଭାବ ଏହିପରି ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଶତ୍ରୁତାର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।
ରାବଣ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି ଶ୍ରୀରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଥିଲେ । ଶ୍ରୀରାମ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ, ରାବଣ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀର ଥିଲେ । ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ରାଜି ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ବଡ଼ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାରର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବୁଝାଇବା ପରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ତାଙ୍କ ସାନ ଭାଇ ବିଭୀଷଣ କରିଥିଲେ। ବିଭୀଷଣ ଲଙ୍କାକୁ ଯାଇ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ । ଏହା ପରେ ସେ ବିଧି-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ । ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଭୀଷଣ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ମୃତଦେହକୁ ବିଧି ଅନୁସାରେ କରିଥିଲେ । ଯେଉଁ ବିଭୀଷଣ ପ୍ରଥମେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବାକୁ ମନା କରିଥିଲେ, ସେହି ନିଜେ ପରେ ନିଜ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାରର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିଥିଲେ ।
ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାରର ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ରାମାୟଣ କଥାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବୀୟ ଏବଂ ନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥାଏ । ଶ୍ରୀରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶତ୍ରୁତାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇ ନଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ଥିଲା ଯେ, କାହାର କର୍ମକୁ ବିରୋଧ କରିବା ଗୋଟିଏ କଥା, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପାଳନ କରାଯିବାକୁ ଥିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏକ ଭିନ୍ନ ବିଷୟ । ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଯୋଗୁଁ ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ନିଜ ଭାଇଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ ।
ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ପରେ କଥାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ଶ୍ରୀରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଏହିପରି ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତ ପରେ ଲଙ୍କାର ଶାସନଭାର ବିଭୀଷଣଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଥିଲା । ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସହଯୋଗ କରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଧର୍ମର ପକ୍ଷ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ଲଙ୍କାର ଶାସନଭାର ସମ୍ଭାଳିଥିଲେ।
