ସନାତନ ସଂସ୍କୃତିରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ, ମୁଦ୍ରା ଓ ପ୍ରତୀକ ପଛରେ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅର୍ଥ ରହିଛି । ଦେବଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ନଟରାଜ ରୂପ ସେହିପରି ଏକ ରହସ୍ୟମୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ରୂପ । ଏହି ରୂପ ସାରା ବିଶ୍ୱର ବୈଜ୍ଞାନିକ, କଳାକାର ଓ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଆକର୍ଷିତ କରିଆସିଛି ।
ନୃତ୍ୟର ଦେବତା ଭାବେ ନଟରାଜଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗଭୀର ରହସ୍ୟର ସନ୍ଦେଶ ରହିଛି । ତେବେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ନଟରାଜ ରୂପ ଓ ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଥିବା ‘ଅପସ୍ମାର’ର ଅର୍ଥ, ଯାହା ଆମ ଜୀବନକୁ ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ ।
ନଟରାଜର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ନୃତ୍ୟର ରାଜା’। ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏହି ରୂପ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିନାଶ- ଏହି ତିନୋଟିର ଚିରନ୍ତନ ଚକ୍ରକୁ ଦର୍ଶାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ କେବେ ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ । ନଟରାଜଙ୍କ କାଂସ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶକ୍ତି ଓ ନିରନ୍ତର ଗତିର ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ନଟରାଜ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଭଗବାନ ଶିବ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଏକ ଛୋଟ ବାମନ ଆକୃତିକୁ ଦବାଇ ରଖିଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଆକୃତିକୁ ‘ଅପସ୍ମାର’ ବା ‘ମୁଇଳା’ କୁହାଯାଏ ।
ଅପସ୍ମାରକୁ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ଅଜ୍ଞାନ, ମୂର୍ଖତା, ଅହଂକାର ଓ ମାନସିକ ଜଡତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଭଗବାନ ଶିବ ଅପସ୍ମାରକୁ ନିଜ ପାଦ ତଳେ ରଖିଛନ୍ତି । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି- ମଣିଷ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନକଲେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବ ନାହିଁ । ଅପସ୍ମାର ଆମକୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶିଖାଏ ଯେ, ଜୀବନର ଦୌଡ଼ରେ ଆମେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚେତନାକୁ ସବୁବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ରଖିବା ଦରକାର। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାର ଉପରେ ଜ୍ଞାନର ବିଜୟ ହେବା ଦରକାର ।
ନଟରାଜଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତୀକର ଅର୍ଥ:
୧. ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ବା ଅଗ୍ନିର ଘେର:
ନଟରାଜଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଅଗ୍ନିର ଘେର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଚକ୍ର, ସମୟର ଗତି ଓ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଦର୍ଶାଏ।
୨. ଡମ୍ବରୁ:
ଶିବଙ୍କ ଡାହାଣ ପଟର ଉପର ହାତରେ ଡମ୍ବରୁ ରହିଛି । ଏହା ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଥମ ଧ୍ୱନି ବା ‘ନାଦ’ର ପ୍ରତୀକ । ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ସ୍ପନ୍ଦନ ଓ ସମୟର ଆରମ୍ଭର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଏ ।
୩. ଅଗ୍ନି:
ବାମ ପଟର ଉପର ହାତରେ ଶିବ ଅଗ୍ନି ଧରିଛନ୍ତି । ଏହା ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ବା ପ୍ରଳୟର ପ୍ରତୀକ । ଅର୍ଥାତ୍ ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେହିପରି ଦିନେ ନା ଦିନେ ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
୪. ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା:
ଶିବଙ୍କ ଗୋଟିଏ ହାତ ‘ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା’ରେ ରହିଛି । ଏହା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭୟ ନକରିବାର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଏ । ଏହାର ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି- ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ପଥରେ ଚାଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ନଟରାଜଙ୍କ ରୂପ କେବଳ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୃତ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି ନୁହେଁ । ଏହା ଜୀବନ, ସୃଷ୍ଟି, ବିନାଶ, ସମୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଚେତନାର ଗଭୀର ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ । ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଥିବା ଅପସ୍ମାର ଆମକୁ ମନେ ପକାଇ ଦିଏ ଯେ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଜ୍ଞାନ ଓ ସତ୍ୟର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ହିଁ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।
