ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ବ୍ରତ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ବ୍ରତ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ଶୁକ୍ରବାର ଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ସୁଖ, ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବ୍ରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ନିୟମ ହେଉଛି ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଭୋଗରେ ଅର୍ପଣ ନ କରିବା । ପୌରାଣିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ ହେଉଛନ୍ତି ସନ୍ତୋଷ, ସୁଖ, ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଦେବୀ । ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ମା’ଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହ ପୂଜା କଲେ ପରିବାରରେ ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ବଢ଼ିଥାଏ ଏବଂ ମନୋକାମନା ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ । ବିଶେଷକରି ଶୁକ୍ରବାର ଦିନ ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ଏହି ବ୍ରତରେ ଗୁଡ଼ ଓ ଚଣା ଭୋଗ ଲଗାଯାଏ ଏବଂ ଖଟା ଜିନିଷ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଭୋଗରେ ଦେବାକୁ ବାରଣ କରାଯାଏ ।
ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି ଜୀବନରେ ସନ୍ତୋଷ, ସଂଯମ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବା । ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ଏହି ବ୍ରତ କଲେ ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା, ପାରିବାରିକ ଅଶାନ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ବାଧା ଦୂର ହୁଏ । ଅନେକ ଭକ୍ତ ଚାକିରି, ବ୍ୟବସାୟ, ବିବାହ, ସନ୍ତାନ ସୁଖ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମା’ଙ୍କ ଆରାଧନା କରନ୍ତି । ତେବେ ଏହି ସବୁ ଧାରଣା ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏହାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ ।
ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ବ୍ରତ କଥାରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହି କାରଣରୁ ଅନେକ ଭକ୍ତ ମାନନ୍ତି ଯେ, ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ କୃପାରେ ଜୀବନରେ ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ ଏବଂ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ମିଳେ । ସେଥିପାଇଁ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ପୂଜା ଓ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି ।
ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ପୂଜା ଓ ବ୍ରତ ସହ ଜଡ଼ିତ ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ, ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଏବଂ ଭୋଗରେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ବାରଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଲେମ୍ବୁ, ତେନ୍ତୁଳି, ଆମ୍ବଲ, ଅଚାର, କମଳା, ମୌସମ୍ବି, ଅଙ୍ଗୁର ପରି ଖଟା ସ୍ୱାଦଯୁକ୍ତ ଫଳ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରତ ଦିନ ଏଡ଼ାଇବାକୁ କୁହାଯାଏ । ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି, ଏହି ନିୟମ ପାଳନ କଲେ ବ୍ରତ ସଫଳ ହୁଏ ଏବଂ ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁସାରେ, ଖଟା ଜିନିଷ ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ବ୍ରତର ପବିତ୍ରତାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।
ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ପୂଜାରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୁଡ଼ ଓ ଭଜା ଚଣା ଭୋଗ ଲଗାଯାଏ । ଏହାକୁ ମା’ଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରସାଦ ବୋଲି ମାନ୍ୟତା ରହିଛି । ବ୍ରତଧାରୀମାନେ ପୂଜା ଶେଷରେ ଏହି ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି । ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରତ ସମାପନ ସମୟରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଗୁଡ଼-ଚଣା ପ୍ରସାଦ ଖୁଆଇବାର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ତେବେ ଏହା ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ, ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବାର ଏହି ପ୍ରଥା ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପରମ୍ପରା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହା ପଛରେ କୌଣସି ସ୍ଥାପିତ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ । ଭକ୍ତମାନେ ନିଜ ଆସ୍ଥା ଓ ପରିବାରର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହି ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି । ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ ପୂଜାର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି ସନ୍ତୋଷ, ସଂଯମ, ସଦାଚାର ଓ ଭକ୍ତିଭାବ ସହ ଜୀବନ ବିତାଇବା । ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ମା’ଙ୍କ ଆରାଧନାର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୋଲି ମାନାଯାଏ ।
